De rol van het leger in Turkije

Zowel de economische politiek als de ideologische keuzes van de Democraten en hun opvolgers wekten wantrouwen binnen het officierskorps van het leger. Het leger was het fundament geweest waarop de republiek was gebouwd en het zag zichzelf als de hoeder bij uitstek van de erfenis van Atatürk. Officieren grepen dan ook regelmatig in het politieke proces in. Twee maal namen zij daarbij ook formeel zelf de macht over. In mei 1960 werd Menderes omvergeworpen door een staatsgreep van kolonels, van wie sommigen radicale ideeën hadden over de inrichting van een nieuwe maatschappelijke orde. Vrij kort na de staatsgreep werden deze radicalen echter al uit de junta weggezuiverd en was er een terugkeer naar burgerpolitiek. De militairen lieten een nieuwe grondwet opstellen die het politieke systeem ingrijpend veranderde. De grondwet van 1924 was in essentie die van een eenpartijstaat, gericht op concentratie van alle macht in de Grote Nationale Vergadering (het parlement). In de meerpartijen democratie van na de oorlog had dit het effect dat de partij die de meerderheid bezat, vrijwel almachtig was. De nieuwe grondwet probeerde de macht juist te spreiden over een parlement met twee kamers (voor het eerst sinds het Ottomaanse Rijk had Turkije weer een senaat) en een Constitutioneel Hof. Burgerlijke vrijheden werden beter gegarandeerd en er kwam veel meer bewegingsruimte voor diverse politieke bewegingen. Tegelijkertijd introduceerde de grondwet ook het orgaan waardoor de legerleiding nu ook officieel het recht kreeg zich met de politiek te bemoeien. De Nationale Veiligheidsraad (Millî Güvenlik Kurulu) was een paritair samengesteld overlegorgaan (half legertop, half kabinet) dat de regering adviseerde over veiligheidszaken. Het begrip veiligheidszaken werd zeer ruim opgevat en de adviezen van de NVR zijn tot dusverre door Turkse kabinetten altijd opgevolgd.

Na de spontane coup door lagere officieren in 1960 hield de legerleiding zowel het officierskorps als de burgerpolitiek scherp in de gaten. Herhaaldelijk waarschuwde ze de politici over de grenzen aan hun macht en in maart 1971 en februari 1997 leidde zo’n memorandum tot de val van de zittende regering en een periode van verhoogde activiteit van de militairen in de politiek. De tweede keer dat het Turkse leger de macht ook formeel overnam, in 1980, komt hieronder aan de orde.
 
 

TransAnatolie Tour